نقش DNA، مغز، و تجربه در ساختن ذهن یک ورزشکار موفق
همه ما ورزشکارانی در اطراف خود دیدهایم:
یکی آرام و باثبات، یکی در لحظههای سخت فرو میریزد و دیگری انگار برای صحنههای بزرگ ساخته شده.
سؤال جذاب اینجاست:
این تفاوتها از ژنتیک میآید یا از محیط؟
آیا واقعاً بخشی از «شخصیت ورزشی» در DNA نوشته شده است؟
پاسخ علمی: بله.
بخشهایی از ویژگیهای روانی ریشه ژنتیکی دارند. ولی باید توجه داشت که این ویژگی ها بهشدت تحت تاثیر تجربه، تربیت خانواده، استرس، تربیت ورزشی و شرایط زندگی شکل میگیرند.
ژنتیک چگونه روی شخصیت اثر میگذارد؟
شاید عجیب بهنظر برسد، اما بسیاری از تفاوتهای روانی، از تیپ شخصیتی تا کنترل احساسات، از مسیرهای ژنتیکی شروع میشوند.
۱. ژنهای انتقالدهندههای عصبی
چند مثال بسیار مهم که در تحقیقات ورزشی به چشم میخورند:
• ژن COMT
در تنظیم دوپامین نقش دارد؛ دوپامین یعنی انگیزه، پایداری و تمرکزدر ورزشکار.
برخی نسخههای این ژن باعث میشوند فرد:
• تحت فشار عملکرد بهتری داشته باشد.
یا
• در موقعیتهای استرسزا دچار افت تمرکز شود.
آیا این یعنی شخصیت ورزشکار کاملاً ژنتیکی است؟
خیر!
سه چیز شخصیت ورزشی را میسازند:
۱) ژنتیک → تمایل اولیه
مثلاً فرد ممکن است از نظر زیستی
• زودتر استرس بگیرد
یا
• تمرکزش در فشار بالا بهتر باشد.
۲) محیط → شکلدهنده اصلی
مربی، خانواده، تجربههای کودکی، شکستها، فرهنگ تیم همه نقش دارند.
۳) تمرین ذهنی → بخش قابل توسعه
ویژگیهایی مثل تمرکز، تحمل فشار، کنترل ذهن،
با تمرینهای روانشناختی بهطور چشمگیر قابل افزایشاند.
این یعنی: شخصیت ورزشی یک استعداد است، نه یک سرنوشت.
کدام ویژگیهای روانی بیشترین رابطه را با ژنتیک دارند؟
در ده سال اخیر، تحقیقات بسیار جالبی منتشر شده که نشان میدهد برخی ویژگیها تا حدی قابل پیشبینیاند:
• ریسکپذیری و شهامت
افرادی با نسخههای خاص COMT معمولاً تصمیمهای سریعتر و جسورانهتر میگیرند.
• پایداری ذهنی (Mental Toughness)
ژنتیک روی سیستم استرس اثر میگذارد؛ اما روابط اجتماعی این ویژگی را چند برابر میکند.
• قابلیت تمرکز طولانی
برخی ترکیبهای ژنتیکی باعث عملکرد خوب هنگام خستگی میشوند.
• واکنش هیجانی در موقعیتهای مهم
افرادی که نسخههای حساستر ژن 5-HTTLPR را دارند، معمولاً هیجان بیشتری تجربه میکنند. گاهی مثبت، گاهی منفی.
• یادگیری مهارتهای پیچیده
BDNF و ژنهای مرتبط با سیناپس، سرعت یادگیری مهارت فنی را افزایش میدهند.
اینها پیشبینی دقیق رفتار نیستند؛ اما به ما سرنخ میدهند که «این ورزشکار ممکن است در چه شرایطی بهتر یا بدتر عمل کند».
این دانستن به چه درد ورزشکار میخورد؟
اینجا بخش جذاب داستان شروع میشود.
۱. شناخت سبک ذهنی
وقتی بفهمیم ریشه استرس یا نوسان تمرکز از کجاست، مدیریت آن خیلی سادهتر میشود.
۲. تمرین ذهنی شخصیسازیشده
دو ورزشکار با ویژگی ژنتیکی متفاوت
به دو نوع تمرین روانی متفاوت نیاز دارند.
مثلاً:
• ورزشکاری با حساسیت استرسی بالا → تمرینهای تنفس، کنترل ضربان، Mindfulness
• ورزشکاری با واکنش هیجانی پایین → تمرینهای تحریک انگیزشی، Imagery پویا
۳. پیشگیری از فشارهای اشتباه
مثلاً اگر کودکی از نظر ژنتیکی در برابر استرس مسابقه آسیبپذیرتر است، میتوان او را در محیطهای کمفشارتر وارد مسابقه کرد و بهمرور استقامت ذهنی او را ساخت.
پس آیا شخصیت ورزشکار ژنتیکی است؟
**بخشی از تمایلها بله.
بخش اصلیِ شکلگیری آن نه.**
ژنها فضا را مشخص میکنند،
تجربهها و تمرینهای ذهنی آن را کامل میکنند،
و انتخابهای آگاهانه مسیر را تغییر میدهند.
به زبان ساده:
DNA نقشه است، اما راننده خود فرد است.
برای اطلاعات بیشتر و کسب اطلاعات از شخصیت ورزشی خود میتوانید به یونیت psychopeak مراجعه و پروفایل خود را بسازید!